Casio VZ-1 Review: eigenzinnige digitale synthesizer met iPD-synthese

De Casio VZ-1 verscheen in 1988 als het nieuwe topmodel van Casio. Het was geen eenvoudige opvolger van de populaire CZ-serie, maar een veel ambitieuzere synthesizer met een compleet andere klankarchitectuur. Met zestien stemmen, acht klankmodules per programma, een aanslaggevoelig klavier met aftertouch en een groot grafisch display kon de VZ-1 zich meten met professionele synthesizers van Yamaha, Roland en Korg.

Toch werd het instrument nooit zo bekend als de Yamaha DX7, Roland D-50 of Korg M1. Dat lag niet aan een gebrek aan mogelijkheden. De VZ-1 was juist uitzonderlijk uitgebreid, maar verscheen op een moment waarop muzikanten steeds vaker kozen voor samplegebaseerde synthesizers en complete workstations. Tegenwoordig maakt juist die afwijkende positie hem interessant.

Van Phase Distortion naar Interactive Phase Distortion

Casio had in de jaren tachtig succes met de CZ-serie en de door het merk ontwikkelde Phase Distortion-synthese. Voor de VZ-1 introduceerde Casio een nieuw systeem met de naam Interactive Phase Distortion, meestal afgekort tot iPD.

De naam wekt de indruk dat iPD een uitgebreidere versie is van de klankopwekking uit de CZ-serie. Technisch gezien werkt de VZ-1 echter duidelijk anders. De opbouw heeft meer overeenkomsten met operatorgebaseerde digitale synthese, zoals we die kennen van FM- en fasemodulatiesynthesizers.

De VZ-1 is daarbij geen kopie van de Yamaha DX7. Casio gebruikt een eigen structuur waarin acht digitale modules op verschillende manieren met elkaar kunnen worden gecombineerd. Hierdoor heeft de synthesizer een duidelijk herkenbaar karakter.

Acht modules verdeeld over vier paren

Een klankprogramma in de VZ-1 bestaat uit acht modules. Iedere module bevat een digitaal aangestuurde oscillator en een digitale versterker. Deze acht modules zijn verdeeld over vier paren.

Binnen zo’n paar kunnen de modules onder meer worden gemengd of via fase- en ringmodulatie op elkaar inwerken. Ook kan de uitgang van een paar een volgend paar beïnvloeden. Zo ontstaan signaalroutes die veel verder gaan dan het eenvoudig stapelen van oscillatoren.

Voor iedere module zijn onder andere de volgende eigenschappen afzonderlijk in te stellen:

• golfvorm
• toonhoogte en ontstemming
• volumeniveau
• achtdelige amplitude-envelope
• aanslaggevoeligheid
• key follow
• gevoeligheid voor modulatie

Daarnaast beschikt ieder programma over een algemene achtdelige pitch-envelope. In totaal zijn er dus negen uitgebreide envelopes beschikbaar.

Acht golfvormen zonder traditioneel filter

Voor iedere module kan worden gekozen uit acht digitale golfvormen. Naast een sinus zijn er vijf zaagtandachtige golfvormen met verschillende hoeveelheden boventonen en twee ruisvarianten.

De VZ-1 heeft geen traditioneel digitaal of analoog filter. De klankkleur wordt daarom hoofdzakelijk gevormd in de modules zelf. De gekozen golfvormen, onderlinge modulatie, envelopes en niveauverhoudingen bepalen hoeveel boventonen er ontstaan en hoe deze zich tijdens een noot ontwikkelen.

Dat vraagt om een andere manier van programmeren dan bij een subtractieve synthesizer. Je opent hier geen filter om een geluid helderder te maken. In plaats daarvan verander je de modulatieverhouding of het verloop van een van de modules.

Hoe klinkt de Casio VZ-1?

De VZ-1 kan bijzonder breed en krachtig klinken. Hij is vooral sterk in digitale klanken met veel beweging en boventonen. Denk aan:

• elektrische piano’s
• heldere bellen en malletklanken
• diepe, stevige bassen
• brede digitale pads
• scherpe leads
• synthetische koperblazers
• metaalachtige en atmosferische texturen
• experimentele ruis- en effectklanken

Rustig geprogrammeerd kan de VZ-1 warm en vloeiend klinken. Bij complexere modulatie ontstaan juist harde, korrelige en soms bijna buitenaardse klanken. De synthesizer komt naar onze mening het beste tot zijn recht wanneer je hem niet probeert te laten klinken als een analoge synthesizer. Zijn kracht zit in het produceren van klanken die alleen met deze digitale architectuur mogelijk zijn.

Een opvallend goed grafisch display

Veel digitale synthesizers uit de jaren tachtig waren lastig te programmeren. Het kleine display van bijvoorbeeld de oorspronkelijke DX7 liet maar weinig informatie tegelijk zien.

Casio koos bij de VZ-1 voor een verlicht grafisch lcd-scherm met een resolutie van 64 bij 96 beeldpunten. Envelopes, key-follow-curves, velocitycurves, crossfades en delen van de signaalstructuur kunnen grafisch worden weergegeven. Tijdens het aanpassen van een envelope zie je de vorm direct op het scherm veranderen.

Ook de bediening is relatief logisch georganiseerd. Functies zijn verdeeld over duidelijke menu’s en op het bedieningspaneel staat aangegeven waar belangrijke instellingen te vinden zijn. Met aparte knoppen kunnen de acht modules snel worden geselecteerd, in- en uitgeschakeld of met elkaar worden vergeleken.

Dat maakt de VZ-1 overzichtelijker dan veel andere complexe digitale synthesizers uit zijn tijd. Eenvoudig is hij echter niet. Wie een uitgebreide klank vanaf nul wil programmeren, moet nog steeds veel parameters instellen.

Combinations met maximaal vier klanken

In Combination Mode kunnen maximaal vier normale programma’s worden samengevoegd. Deze klanken kunnen worden gestapeld, over het klavier worden verdeeld of via velocityzones worden aangestuurd.

De VZ-1 biedt daarbij bijzonder uitgebreide mogelijkheden:

• maximaal drie splitpunten
• velocitysplits
• crossfades tussen klavierzones
• afzonderlijke transpositie en ontstemming
• een instelbaar volume per klank
• onafhankelijke vertraging per onderdeel
• afzonderlijke instellingen voor sustain en portamento
• omgekeerde velocity-, tremolo- en vibratorespons

Bij het stapelen van programma’s neemt de beschikbare polyfonie af. Eén normaal programma kan zestien stemmen gebruiken. Een combinatie van vier volledig gestapelde programma’s houdt daardoor vierstemmige polyfonie over.

Multitimbrale mogelijkheden

De Casio VZ-1 kan maximaal acht verschillende klanken via acht MIDI-kanalen aansturen. Aan ieder onderdeel kan een vaste hoeveelheid polyfonie, een eigen MIDI-kanaal, een volumeniveau en een toonhoogte worden toegewezen.

De stemmen worden hierbij niet dynamisch verdeeld. Je moet vooraf bepalen hoeveel stemmen ieder onderdeel krijgt. Voor gebruik met een externe MIDI-sequencer was dit in 1988 een krachtige functie, al is de werkwijze minder flexibel dan bij moderne multitimbrale instrumenten.

Opvallend zijn de afzonderlijke audio-uitgangen. De eerste vier multitimbrale partijen worden naar Output 1 gestuurd en de volgende vier naar Output 2. Daarnaast is er een gezamenlijke Mix Output.

Expressief klavier met aftertouch

De VZ-1 heeft 61 toetsen die reageren op zowel aanslagsnelheid als channel aftertouch. Vooral de uitgebreide aftertouchbestemming maakt het instrument expressief bespeelbaar.

De druk op het klavier kan onder meer invloed hebben op:

• de snelheid en diepte van vibrato
• de snelheid en diepte van tremolo
• de toonhoogte
• de portamentotijd
• het volumeniveau van geselecteerde modules

Links van het klavier bevinden zich drie wielen. Eén wiel is bestemd voor pitchbend en de twee overige wielen kunnen per programma verschillende functies bedienen. Ook een aangesloten pedaal kan als extra modulatiebron worden gebruikt.

Geen effecten, filter of sequencer

Ondanks zijn uitgebreide klankarchitectuur is de VZ-1 op andere punten opvallend kaal. Er zijn geen ingebouwde effecten, geen arpeggiator en geen sequencer aanwezig. Ook ontbreekt een traditioneel filter.

Dat was zelfs in 1988 al een duidelijke beperking. De Roland D-50 liet horen hoeveel verschil ingebouwde chorus en galm konden maken, terwijl de kort daarna verschenen Korg M1 de markt richting complete muziekworkstations stuurde.

Een VZ-1 klinkt rechtstreeks uit de uitgang daarom soms droger dan verwacht. Een goede chorus, delay of galm kan de brede pads, digitale piano’s en atmosferische klanken aanzienlijk verbeteren.

Geheugen en kaarten

De VZ-1 heeft geheugen voor 64 eigen normale klanken en 64 eigen Operation Memories. Daarnaast zijn fabrieksprogramma’s aanwezig en ondersteunt de synthesizer externe ROM- en RAM-kaarten.

De RC-100-ROM-kaart bevat 64 aanvullende normale klanken. Daarop staan onder meer elektrische piano’s, brassklanken, bassen, orkestrale geluiden, leads, kerkorgels en verschillende effectklanken. Niet iedere tweedehands aangeboden VZ-1 wordt nog met deze kaart geleverd.

Belangrijkste specificaties

Waar moet je op letten bij een tweedehands VZ-1?

De Casio VZ-1 is inmiddels bijna veertig jaar oud. Controleer daarom niet alleen of hij geluid produceert, maar test het instrument zo volledig mogelijk.

Let vooral op:

• de leesbaarheid en verlichting van het lcd-scherm
• de werking van alle toetsen en de aanslaggevoeligheid
• de aftertouch
• de drie wielen
• alle druktoetsen op het bedieningspaneel
• de afzonderlijke en gezamenlijke audio-uitgangen
• MIDI In, Out en Thru
• het opslaan en opnieuw laden van eigen klanken
• storende ruis, gekraak of niveauverschillen
• de aanwezigheid van originele kaarten, handleiding en accessoires

Omdat de VZ-1 geen ingebouwde effecten heeft, is het verstandig om hem zonder externe galm of chorus te beluisteren. Zo hoor je beter of de uitgangen schoon werken en of er technische problemen aanwezig zijn.

Wat vinden gebruikers van de Casio VZ-1?

Gebruikers waarderen de Casio VZ-1 vooral om zijn krachtige en eigenzinnige digitale klank. De synthesizer is bijzonder geschikt voor elektrische piano’s, heldere bellen, stevige bassen, brede pads en metaalachtige effecten. Met externe chorus, delay of galm klinkt hij vaak nog indrukwekkender.

Ook het aanslaggevoelige klavier, de aftertouch en het grafische display worden positief beoordeeld. Envelopes en modulatiecurves zijn hierdoor gemakkelijker te begrijpen dan bij veel andere digitale synthesizers uit dezelfde periode.

De uitgebreide klankarchitectuur heeft ook een keerzijde. Een programma kan uit acht afzonderlijke modules bestaan, ieder met eigen instellingen en envelopes. Daardoor kost het maken van een nieuwe klank behoorlijk wat tijd. Sommige gebruikers vinden de VZ-1 overzichtelijker dan vergelijkbare digitale synthesizers uit de jaren tachtig, terwijl anderen het menusysteem juist ingewikkeld en omslachtig vinden.

Ook over de fabrieksklanken zijn de meningen verdeeld. Ze demonstreren de mogelijkheden van het instrument, maar passen niet allemaal direct in een moderne productie. Wie alleen presets gebruikt, benut waarschijnlijk maar een klein deel van de VZ-1. Voor liefhebbers van sounddesign is het juist een diepe synthesizer waarmee opvallende en moeilijk na te maken klanken kunnen worden gemaakt.

Veelgenoemde pluspunten zijn:

• een krachtige en herkenbare digitale klank
• zeer uitgebreide mogelijkheden voor sounddesign
• een expressief klavier met velocity en aftertouch
• grafische weergave van envelopes en modulatiecurves
• uitgebreide splits, lagen en velocity-crossfades

Veelgenoemde nadelen zijn:

• een behoorlijke leercurve
• veel parameters per klank
• geen ingebouwde effecten
• geen traditioneel filter
• minder polyfonie bij het stapelen van klanken
• mogelijke ouderdomsproblemen met het display, geheugen en schakelaars

De algemene indruk is duidelijk: de Casio VZ-1 geeft zijn mogelijkheden niet meteen prijs. Wie bereid is tijd in de bediening en programmering te steken, krijgt daar een opvallend veelzijdige synthesizer met een geheel eigen karakter voor terug.

Welke bekende artiesten gebruikten de Casio VZ-1?

De Casio VZ-1 werd niet zo breed gebruikt als verschillende andere digitale synthesizers uit dezelfde periode. Betrouwbare vermeldingen van beroemde gebruikers zijn daarom schaars. In studiogegevens wordt bovendien vaker de Casio VZ-10M genoemd. Dit is de rackversie met vrijwel dezelfde klankarchitectuur als de VZ-1, maar zonder klavier.

Een bekende gebruiker van de VZ-10M was Larry Heard, beter bekend als Mr. Fingers. Hij wordt beschouwd als een van de grondleggers van deep house. De Casio maakte deel uit van zijn uitgebreide studio met digitale en analoge synthesizers. Het is niet met zekerheid vast te stellen op welke specifieke opnamen de VZ-10M te horen is.

Ook Paul Robb, toetsenist, componist en producer van de synthpopgroep Information Society, had een VZ-10M in zijn studio. Robb gebruikte vooral een klank met de naam Teardrops. Dit laat zien dat een synthesizer niet voortdurend uitgebreid geprogrammeerd hoeft te worden om toch een vaste plaats in een professionele studio te verdienen.

De VZ-serie is daarnaast gebruikt door verschillende kleinere elektronische artiesten en studioprojecten. Het instrument lijkt vooral geliefd te zijn gebleven binnen elektronische muziek, ambient en experimentele producties.

Een lange lijst met wereldberoemde VZ-1-gebruikers zou niet geloofwaardig zijn. De betekenis van deze synthesizer zit vooral in zijn zeldzame klankarchitectuur, grote programmeerdiepte en het herkenbare digitale karakter waarmee hij zich nog altijd van andere synthesizers onderscheidt.

Wat is een Casio VZ-1 waard?

In 1988 bedroeg de officiële Britse introductieprijs £1.299. Daarmee was de VZ-1 een serieus professioneel instrument en beslist geen goedkoop Casio-keyboard.

De huidige waarde is sterk afhankelijk van de technische staat, het uiterlijk, de werking van het display en de aanwezigheid van kaarten of andere accessoires. Door het beperkte aanbod kunnen vraagprijzen bovendien flink uiteenlopen. Kijk daarom naar recent verkochte exemplaren en niet alleen naar instrumenten die al maanden te koop staan.

Persoonlijke muzieknoot

Zoals ik al vaker heb geschreven, doet Casio mij denken aan de rekenmachines van vroeger en niet direct aan de synthesizers. Toch is er een hele community van Casio-liefhebbers.  Casio heeft namelijk door de jaren heen veel meer bijzondere synthesizers gemaakt. De CZ-serie, met modellen als de CZ-101, CZ-1000 en CZ-1, werd bekend door de toegankelijke Phase Distortion-synthese. 

De FZ-1 was juist een krachtige sampler waarmee Casio eind jaren tachtig de professionele markt wilde veroveren. Binnen de VZ-serie verschenen naast de VZ-1 ook de VZ-10M en de compactere VZ-8M. Later bracht Casio onder meer de opvallende HT-serie en de moderne XW-P1 en XW-G1 uit. Ze werden niet allemaal klassiekers, maar laten wel zien dat Casio veel avontuurlijker was dan het imago van betaalbare keyboards soms doet vermoeden.

Is de Casio VZ-1 nog steeds interessant?

Voor muzikanten die snel herkenbare analoge klanken willen maken, is de VZ-1 waarschijnlijk niet de meest logische keuze. Ook wie vooral door presets wil bladeren, gebruikt maar een klein deel van zijn mogelijkheden.

Voor liefhebbers van complexe digitale synthese is het juist een fascinerend instrument. De combinatie van acht modules, uitgebreide modulatiemogelijkheden, grafische envelopes, aftertouch en vierlaagse Combinations geeft de VZ-1 een diepte die ook naar huidige maatstaven indrukwekkend blijft.

Het is een synthesizer die tijd en aandacht vraagt, maar daar een uitgesproken eigen klank voor teruggeeft. Niet de beroemdste digitale synthesizer uit 1988, wel een van de meest eigenzinnige.

Overweeg je een synthesizer te kopen? Kijk dan eens op Muziekbundel & Thomann hieronder.

Door: Meindert Zomer